Knjiga zajedničkih molitava (The Book of Common Prayer) nastala je u vreme reformacije u Engleskoj. Značajno je uticala na protestantske liturgijske knjige različitih tradicija.

Knjiga zajedničkih molitava

Kratka istorija Knjige zajedničkih molitava

Liturgijska knjiga Knjiga zajedničkih molitava (engl. The Book of Common Prayer, u daljem tekstu BCP) nastala je u 16. veku kao rezultat reformacije Engleske crkve. Njen prvi urednik bio je Thomas Cranmer, nadbiskup Canterburyja.

Henrik VIII, iako je odvojio Englesku crkvu od Rima, ipak nije bio sklon protestantizmu. Protiv Martin Lutherovog učenja o dva sakramenta, Henrik VIII. je 1521. napisao delo Assertion septem sacramentorum, u kojem je branio učenje o sedam sakramenata. Zbog toga mu je papa dao titulu Defensor fidei (Zaštitnik vere). Ni nakon raskola Engleske crkve od Rima, Henrik VIII. ne prihvata učenja reformatora. Stoga je potpuno pogrešno govoriti o njemu kao začetniku reformacije u Engleskoj.

Odvajanje Engleske crkve od Rima svakako je olakšalo put reformaciji, ali je stvarna reformacija započela tek nakon smrti Henrika VIII. Tada na presto dolazi njegov devetogodišnji sin Edward VI (vladao 1547–1553), pod čijom vlašću Cranmer započinje reformu Engleske crkve. Među prvim koracima bila je liturgijska reforma.

Cranmer je godinama proučavao različite liturgijske knjige hrišćanskog Istoka i Zapada, posebno Sarum liturgiju. Za vreme Henrika VIII. nije mogao sprovesti reformu, pa je jedino uspeo da 1544. objavi Veliku litaniju na engleskom jeziku.

Prvo izdanje BCP (Prvi molitvenik kralja Edwarda VI.) nastalo je u oktobru 1549. godine. Bio je to prvi obrednik Engleske crkve na narodnom jeziku. Ovo izdanje sadržalo je sažete elemente više liturgijskih knjiga poput brevijara i misala.

Glavne karakteristike ovog izdanja bile su:
– sve službe su po prvi put posle više vekova bile na narodnom jeziku;
– složen sistem liturgijskih knjiga pojednostavljen je;
– služba je delimično oblikovana pod uticajem reformacije;
– Engleska crkva je prvi put dobila jedinstveno bogosluženje za celu zemlju.

Na reformu su uticali i kontinentalni protestanti poput Peter Martyr Vermigli i Martin Bucer, kao i John Hooper.

Drugo izdanje BCP objavljeno je 1552. godine. U njemu je snažnije prisutan uticaj reformisane teologije, naročito u učenju o euharistiji. Obredi su pojednostavljeni, uklonjene su veze sa misnom žrtvom, a euharistija dobija kalvinističko tumačenje. Oltar se naziva stolom Gospodnjim, ali se zadržava termin sveštenik i klečanje pri pričešću.

Molitvenik je bio kratko u upotrebi. Edward VI. umire 1553, a na presto dolazi njegova polusestra Marija Tudor, poznata kao „Krvava Marija“. Ona obnavlja Rimokatoličku crkvu i ukida BCP. Tokom njenog progona pogubljen je i Cranmer (1556). Oko 800 protestanata beži u inostranstvo, među njima i John Knox.

Treće izdanje BCP nastaje 1559. za vreme Elizabeta I. Ona obnavlja BCP iz 1552. uz određene izmene. Uz pomoć Richard Hooker uspostavlja se anglikanska crkva kao „srednji put“ (via media) između katolicizma i radikalnog protestantizma. Godine 1563. usvojeno je Trideset i devet članaka vere.

Škotsko izdanje BCP iz 1637. nastalo je za vreme Charles I, ali je naišlo na otpor i nikada nije zaživelo. To je doprinelo političkim i verskim sukobima koji su doveli do njegovog pogubljenja 1649.

U Engleskoj je 1661. sazvana Savoyska konferencija, na kojoj su prezbiterijanci predvođeni Richard Baxter bezuspešno pokušali da uvedu alternativni molitvenik.

Konačna verzija BCP objavljena je 1662. godine i do danas je službena liturgijska knjiga Engleske crkve. Ovo izdanje postalo je temelj liturgijske prakse mnogih anglikanskih i drugih protestantskih crkava.

Američka izdanja BCP

Na američkom kontinentu nastaju nova izdanja. Prvo izdanje iz 1789. zasniva se na škotskoj verziji. Sledeće značajno izdanje je iz 1928, a potom iz 1979, koje uvodi i alternativne oblike bogosluženja i više euharistijskih molitava.

BCP u Reformiranoj episkopalnoj crkvi

Reformirana episkopalna crkva osnovana je 1873. pod vođstvom George David Cummins. Ona naglašava evanđeoski identitet nasuprot anglokatolicizmu. Njeno izdanje BCP iz 1874. menja određene termine (npr. „sveštenik“ u „služitelj“).

Kasnija izdanja pojavila su se 1963. i 2003. godine, pri čemu se poslednje oslanja na izdanja iz 1662. i 1928.

Knjiga zajedničkih molitava na srpskom jeziku

Iako je i ranije bilo nekoliko neslužbenih prevoda BCP na srpskom jeziku, prvo srpsko bogoslužbeno izdanje BCP objavljeno je 2026. godine i zasnovano je na izdanju ACNA BCP 2019 (uz korištenje i drugih ranijih izdanja) Sadrži dnevne molitve, euharistijsku službu i druge liturgijske tekstove neophodne za bogosluženje.

---

Autor: Episkop Jasmin Milić

(Ovaj tekst je deo knjige Jasmina Milića: Blagoslovljeno kraljevstvo Njegovo, tumačenje euharistijskog bogosluženja prema Knjizi zajedničkih molitava.)