Cilj lekcije

U ovoj lekciji upoznaćemo istorijske korene Anglikanske crkve. Videćemo da hrišćanstvo na Britanskim ostrvima postoji mnogo vekova pre Reformacije, objasniti kako se Engleska crkva razvijala unutar zapadnog hrišćanstva i razmotriti događaje 16. veka koji su doveli do prekida jurisdikcijske povezanosti sa Rimom i do njene teološke reformacije.

Posebno ćemo razjasniti često ponavljanu tvrdnju da je „Henri VIII osnovao Anglikansku crkvu zato što je želeo da se razvede“. Bračno pitanje Henrija VIII bilo je važan neposredni povod političkog prekida sa Rimom, ali ono samo po sebi ne predstavlja ni nastanak Engleske crkve niti njenu kasniju reformacijsku teologiju.

Prethodna lekcija: UVOD U ANGLIKANIZAM – 1. lekcija: Šta je anglikanizam

---

1. Hrišćanstvo u Britaniji pre Avgustina

Istorija hrišćanstva u Britaniji mnogo je starija od Anglikanske reformacije.

Ne znamo sa sigurnošću kada je Jevanđelje prvi put stiglo na Britanska ostrva. Hrišćanstvo je tamo svakako bilo prisutno tokom perioda Rimskog carstva, vekovima pre Avgustina Kenterberijskog.

Već početkom 4. veka postoje svedočanstva o organizovanoj Crkvi u Britaniji. Britanski episkopi, na primer, učestvovali su na crkvenim saborima na evropskom kontinentu.

To je važno jer pokazuje da hrišćanstvo u Engleskoj nije počelo ni u 16. veku ni dolaskom rimskih misionara krajem 6. veka.

Postojala je drevna britanska Crkva.

Nakon povlačenja rimske vlasti početkom 5. veka i dolaska Angla, Sasa i Juta, hrišćanstvo je u nekim delovima Britanije oslabilo, dok je nastavilo da se razvija među keltskim stanovništvom Velsa, Irske i drugih područja.

---

2. Avgustin Kenterberijski i misija iz Rima

Godine 597. papa Grgur Veliki poslao je grupu monaha predvođenih Avgustinom Kenterberijskim u misiju među Anglosasima.

Avgustin je stigao u Kent, gde ga je primio kralj Etelbert. Misija je bila uspešna, a Kenterberi je postepeno postao važno crkveno središte.

Avgustin je postao prvi arhiepiskop Kenterberija u toj misijskoj liniji.

Zbog toga Kenterberi zauzima posebno mesto u kasnijoj istoriji Engleske crkve.

Međutim, Avgustin nije doneo hrišćanstvo na potpuno nehrišćansko ostrvo. Tamo su već postojale britanske hrišćanske zajednice.

Tokom sledećih vekova različite crkvene tradicije postepeno su se povezivale i razvijala se organizovana Engleska crkva.

---

3. Engleska crkva u srednjem veku

Tokom srednjeg veka Engleska crkva bila je deo zapadnog hrišćanstva i nalazila se u zajedništvu sa Rimom.

Istovremeno je imala sopstvene episkopije, katedralne strukture, manastire, sveštenstvo i crkvene običaje.

Odnos između engleskih kraljeva, episkopa i rimskih papa nije uvek bio jednostavan.

Pitanje ko ima pravo da imenuje episkope, upravlja crkvenom imovinom ili donosi određene crkvene odluke povremeno je izazivalo ozbiljne sukobe.

Jedan od najpoznatijih primera jeste sukob kralja Henrija II i nadbiskupa Kenterberija Tomasa Beketa u 12. veku.

To nam pokazuje da pitanje odnosa između engleske krune i papske vlasti nije nastalo tek u vreme Henrija VIII.

Napetosti između nacionalnih crkvenih struktura i rastućih zahteva papske jurisdikcije postojale su vekovima.

---

4. Pozivi na reformu pre 16. veka

Ni zahtev za reformom Crkve nije počeo tek u 16. veku.

U kasnom srednjem veku pojavljuju se snažni pozivi na obnovu crkvenog života.

U Engleskoj je posebno važan Džon Viklif (oko 1328–1384), oksfordski teolog koji je kritikovao određene crkvene zloupotrebe i snažno naglašavao autoritet Svetog pisma.

Njegovi sledbenici, poznati kao Lolardi, širili su neke od tih ideja.

Viklif nije bio anglikanski reformator u kasnijem smislu reči, ali njegovo delovanje pokazuje da su pitanja autoriteta Pisma, crkvenih zloupotreba i potrebe reforme bila prisutna u Engleskoj mnogo pre 16. veka.

Slični pokreti pojavili su se i drugde u Evropi.

Kada je Martin Luter 1517. pokrenuo raspravu koja će prerasti u protestantsku Reformaciju, teren za reformu Crkve već je dugo bio pripreman.

---

5. Evropska Reformacija

Reformaciji u Engleskoj prethodili su događaji na kontinentu. U Nemačkoj je delovao Martin Luter, u Švajcarskoj Ulrih Cvingli, a nešto kasnije Žan Kalvin i drugi reformatori. Ali s obzirom na delovanje spomenutog Džona Viklifa možemo reći da je njegovo delovanje bilo preteča reformaciji u Evropi.

U središtu reformacijskih rasprava nalazila su se pitanja poput:

• autoriteta Svetog pisma,
• opravdanja grešnika pred Bogom,
• prirode Crkve,
• svetih tajni (sakramenata),
• mise,
• čistilišta,
• oproštajnica,
• papske vlasti,
• poštovanja svetitelja i relikvija,
• jezika i oblika bogosluženja.

Ideje Reformacije veoma brzo dolaze i u Englesku.

Posebno važnu ulogu imao je Vilijam Tindejl, koji je prevodio Bibliju na engleski jezik iz jevrejskih i grčkih izvornika.

Njegov prevod Novog zaveta snažno je uticao na kasniju englesku Bibliju i na jezik engleske Reformacije.

---

6. Henri VIII i „kraljevo veliko pitanje“

U ovom kontekstu dolazimo do kralja Henrija VIII.

Henri VIII je bio oženjen Katarinom Aragonskom. Njihov brak nije dao preživelog muškog naslednika, što je za kralja predstavljalo ozbiljan dinastički problem.

Henri VIII je zatražio poništenje braka.

Papa Kliment VII nije mu odobrio ono što je tražio. Problem je bio dodatno politički komplikovan činjenicom da je Katarina bila tetka cara Karla V, jednog od najmoćnijih evropskih vladara.

Nakon dugotrajnog spora došlo je do prekida jurisdikcijskih odnosa između engleske krune i Rima.

Godine 1534. engleski parlament doneo je Akt o supremaciji (Act of Supremacy), kojim je potvrđena kraljevska supremacija nad Engleskom crkvom.

Ova činjenica poslužila je za tvrdnju:

„Anglikansku crkvu osnovao je Henri VIII zato što je želeo da se razvede.“

Međutim, radi se o neistinitoj i tendencioznoj tvrdnji koja ima za cilj da diskredituje englesku reformaciju.

---

7. Da li je Henri VIII osnovao Anglikansku crkvu?

Ne!.

Henri VIII nije osnovao novu versku zajednicu i nazvao je Anglikanskom crkvom.

U Engleskoj su već vekovima postojali:

• episkopi,
• episkopije,
• parohije,
• katedrale,
• sveštenstvo,
• crkveni sudovi,
• manastiri i druge crkvene ustanove.

Arhiepiskopija Kenterberija, na primer, postojala je gotovo hiljadu godina pre Henrija VIII.

Ono što se dogodilo u Henrijevo vreme bio je prekid papske jurisdikcije nad postojećom Engleskom crkvom.

Još je važnije naglasiti da Henri VIII lično nije bio protestant niti je prihvatio protestantsko učenje.

U nekim teološkim pitanjima ostao je izrazito konzervativan. Čak je ranije napisao delo protiv Lutera zbog kojeg mu je papa Lav X dodelio naslov Fidei Defensor – „Branitelj vere“.

Zato politički prekid sa Rimom i teološka Reformacija Engleske crkve nisu potpuno ista stvar.

---

8. Tomas Kranmer i teološka Reformacija

Za razumevanje anglikanizma mnogo je važnija ličnost Tomas Krаnmer, arhiepiskop Kenterberija od 1533. godine.

Krаnmer je tokom vremena, pod uticajem kontinentalnih reformatora, sve snažnije prihvatao reformacijske ideje.

Njegov uticaj postaće presudan za oblikovanje anglikanske liturgije i teologije.

Posebno je povezan sa:

• razvojem reformacijske teologije Engleske crkve,
• stvaranjem Book of Common Prayer,
• reformom liturgije,
• oblikovanjem članova vere,
• naglašavanjem opravdanja verom,
• snažnijim usmerenjem prema Svetom pismu.

Prva Knjiga zajedničkih molitava (Book of Common Prayer) objavljena je 1549, a znatno reformisanije izdanje 1552. godine.

Upravo kroz Kranmerov rad počinje jasnije da se oblikuje ono što danas nazivamo klasičnim anglikanskim teološkim identitetom.

---

9. Reformacija pod Edvardom VI

Nakon smrti Henrija VIII 1547. godine na presto dolazi njegov sin Edvard VI.

Za vreme njegove vladavine Reformacija u Engleskoj postaje mnogo jasnije protestantska.

U tom periodu sprovedene su značajne liturgijske i teološke reforme.

Objavljene su dve važne verzije BCP-a:

1549. i 1552. godine.

Takođe se razvijaju članovi vere koji će kasnije postati temelj Trideset i devet članova.

Engleska reformacija tada sve jasnije pokazuje povezanost sa drugim reformacijskim pokretima u Evropi.

Istovremeno je zadržana istorijska služba episkopa, prezvitera i đakona.

Upravo je to jedna od karakteristika po kojoj će se anglikanska Reformacija razlikovati od nekih drugih protestantskih tradicija.

---

10. Marija Tjudor i povratak pod Rim

Nakon Edvardove smrti 1553. godine kraljica postaje njegova polusestra Marija I Tjudor.

Marija je bila uverena rimokatolkinja.

Za vreme njene vladavine Engleska je ponovo uspostavila zajedništvo sa Rimom, a protestantske reforme bile su poništene.

Mnogi protestanti pobegli su na evropski kontinent, dok su drugi bili zatvoreni ili pogubljeni.

Među pogubljenima bili su poznati reformatori:

Tomas Krаnmer, Nikolas Ridli i Hju Latimer.

Krenmer je spaljen na lomači u Oksfordu 1556. godine.

Njegova smrt učinila ga je jednim od najpoznatijih mučenika engleske Reformacije.

Protestanti koji su tokom Marijine vladavine živeli u gradovima poput Ciriha, Strazbura, Frankfurta i Ženeve upoznali su se još neposrednije sa kontinentalnom reformisanom teologijom.

Kada su se vratili u Englesku, taj uticaj će biti značajan.

---

11. Elizabeta I i učvršćenje Engleske crkve

Nakon Marijine smrti 1558. godine kraljica postaje Elizabeta I.

Pod njenom vlašću ponovo je uspostavljena nezavisnost Engleske crkve od Rima.

Godine 1559. doneti su novi zakoni o crkvenom uređenju i ponovo je uvedena Knjiga zajedničkih molitava.

Tokom njene vladavine konačno su oblikovani Trideset i devet članova vere, koji su postali temeljni doktrinarni dokument Engleske crkve.

Tako se tokom druge polovine 16. veka učvršćuje poseban identitet Engleske crkve:

protestantski u učenju,

reformacijski u razumevanju spasenja i autoriteta Pisma,

liturgijski u bogosluženju,

episkopalni u crkvenom uređenju,

katolički u svojoj svesti o kontinuitetu sa drevnom Crkvom.

---

12. Kontinuitet i reforma

Jedan od najboljih načina razumevanja nastanka anglikanizma jeste razlikovanje dva pojma:

kontinuitet i reforma.

Kontinuitet

Engleska crkva nije tvrdila da Crkva počinje u 16. veku.

Zadržala je:

• drevne Simvole vere,
• episkopsku službu,
• istorijske episkopije,
• katedrale i parohije,
• krštenje i Evharistiju,
• crkvenu godinu,
• mnoge elemente drevnog liturgijskog predanja.

Reforma

Istovremeno je smatrala da se tokom istorije u crkveni život mogu uvući učenja i prakse koje treba ispitati prema Svetom pismu.

Zato je reformisala:

• bogosluženje,
• učenje o opravdanju,
• razumevanje autoriteta Crkve,
• određene srednjovekovne sakramentalne prakse,
• odnos prema papskoj vlasti,
• određena učenja o čistilištu, oproštajnicama, prizivanju svetitelja i drugim pitanjima.

Anglikanska Reformacija stoga nije bila samo odvajanje od Rima.

Bila je pokušaj obnove Crkve prema Svetom pismu i veri drevne Crkve.

---

13. Zašto je ovo važno za razumevanje anglikanizma?

Ako kažemo da je Henri VIII jednostavno „osnovao Anglikansku crkvu“, možemo steći pogrešan utisak da je anglikanizam nastao kao posledica lične odluke jednog kralja.

Potrebno je razlikovati najmanje tri istorijska procesa Anglikanske crkve:

1. Drevna i srednjovekovna istorija Engleske crkve.

Hrišćanska Crkva u Britaniji postoji vekovima pre Reformacije.

2. Prekid papske jurisdikcije za vreme Henrija VIII.

Bračno pitanje bilo je neposredni povod koji je ubrzao politički i jurisdikcijski raskid sa Rimom.

3. Teološka Reformacija Engleske crkve.

Ona se razvijala kroz delovanje Krenmera i drugih reformatora i posebno se učvrstila kroz BCP, Homilije i Trideset i devet članova vere.

Tek kada sva tri procesa posmatramo zajedno, možemo pravilno razumeti nastanak istorijskog anglikanizma.

---

SAŽETAK LEKCIJE

Hrišćanstvo u Britaniji postoji još od prvih vekova hrišćanske istorije.

Avgustin Kenterberijski stigao je 597. godine kao misionar pape Grgura Velikog, ali hrišćanske zajednice u Britaniji postojale su i pre njegovog dolaska.

Tokom srednjeg veka Engleska crkva bila je deo zapadnog hrišćanstva u zajedništvu sa Rimom, iako su povremeno postojale napetosti oko granica papske i kraljevske vlasti.

U 16. veku spor Henrija VIII oko njegovog braka doveo je do prekida papske jurisdikcije nad Engleskom crkvom.

Međutim, Henri VIII nije „osnovao“ novu Crkvu niti je lično sproveo celovitu protestantsku reformu.

Teološko oblikovanje anglikanske Reformacije posebno je povezano sa arhiepiskopom Tomasom Kranmerom, Book of Common Prayer, reformom liturgije i nastankom članova vere.

Pod Edvardom VI Reformacija je snažno napredovala, pod Marijom I nakratko je poništena, a pod Elizabetom I reformisana Engleska crkva dobila je trajniji oblik.

Anglikanizam zato možemo razumeti kroz dva istovremena načela:

KONTINUITET SA DREVNOM CRKVOM

i

REFORMA PREMA REČI BOŽJOJ.

---

KLJUČNI POJMOVI

Drevna britanska Crkva – hrišćanske zajednice koje su postojale u Britaniji još u rimsko doba.

Avgustin Kenterberijski – misionar koga je papa Grgur Veliki 597. godine poslao Anglosasima; povezan sa razvojem Kenterberija kao crkvenog središta.

Džon Viklif – srednjovekovni engleski teolog koji je naglašavao autoritet Svetog pisma i kritikovao određene crkvene zloupotrebe.

Henri VIII – engleski kralj za čije je vladavine došlo do prekida papske jurisdikcije nad Engleskom crkvom.

Tomas Kranmer – arhiepiskop Kenterberija i jedna od ključnih ličnosti teološke i liturgijske Anglikanske reformacije.

Book of Common Prayer (BCP) – Knjiga zajedničkih molitava; jedan od najvažnijih dokumenata anglikanske liturgijske i teološke baštine.

Elizabetanska reforma – period učvršćenja reformisane Engleske crkve pod Elizabetom I.

Kontinuitet i reforma – načelo prema kojem Anglikanska crkva čuva ono što pripada apostolskoj i drevnoj Crkvi, a istovremeno sve crkveno učenje i praksu podvrgava autoritetu Svetog pisma.

---

BIBLIJSKI TEKSTOVI ZA PROUČAVANJE

Juda 3
Hrišćani su pozvani da se bore „za veru koja je jednom zauvek predata svetima“.

2. Timoteju 3,14–17
Sveto pismo merodavno je za poučavanje, popravljanje i vaspitavanje u pravednosti.

Dela apostolska 17,10–12
Vernici u Veriji proveravaju čak i apostolsko propovedanje istražujući Pisma.

1. Korinćanima 3,11
„Jer niko ne može postaviti drugi temelj osim onoga koji je postavljen, a to je Isus Hristos.“

---

PITANJA ZA DISKUSIJU

1. Zašto tvrdnja „Henri VIII osnovao je Anglikansku crkvu zato što je želeo da se razvede“ ne daje potpunu sliku nastanka anglikanizma?

Razmotrite razliku između drevne istorije Engleske crkve, političkog prekida sa Rimom i kasnije teološke Reformacije.

2. Kako Anglikanska reformacija istovremeno pokazuje kontinuitet sa drevnom Crkvom i potrebu njene reforme?

Razmislite o tome šta su engleski reformatori zadržali, a šta su promenili i prema kom kriterijumu.

3. Zašto je za identitet Anglikanske crkve Tomas Kranmer teološki važniji od Henrija VIII?

Razmotrite Kranmerovu ulogu u oblikovanju BCP-a, liturgije, reformacijskog učenja i članova vere.

Vidi i ovo: Anglikanska crkva – 10 činjenica o reformaciji Crkve Engleske