Kada govorimo o Anglikanskoj crkvi, važno je odmah razjasniti jednu čestu zabludu: anglikanstvo ne označava samo Crkvu u Engleskoj, niti su anglikanci samo Englezi. Danas anglikansku tradiciju čini više od četrdeset crkvenih provincija širom sveta. U pravoslavnom kontekstu, provincije bi se mogle uporediti sa autokefalnim crkvama. Savremeno anglikanstvo je globalna zajednica u kojoj danas ima znatno više vernika neengleskog porekla nego samih Engleza.
Biti anglikanac zato ne znači pripadati jednom narodu ili naciji, već jednoj hrišćanskoj tradiciji koja svoje istorijsko poreklo vezuje za Kenterberijsku stolicu još od VI veka. Crkva Engleske jeste „majka crkva“ svih anglikanskih crkava, ali je ona danas samo jedna od mnogobrojnih anglikanskih provincija u svetu.
Anglikanska crkva u Srbiji
U Srbiji danas deluju dve međunarodno priznate anglikanske jurisdikcije: Crkva Engleske, koja pripada Anglikanskoj zajednici (The Anglican Communion), i Reformisana episkopalna crkva, koja pripada Globalnoj anglikanskoj zajednici (The Global Anglican Comminion – (GAFCON).
Crkva Engleske u Srbiji
Odnosi između Srbije, odnosno Srpske pravoslavne crkve, i Crkve Engleske naročito su se razvili tokom i nakon Prvog svetskog rata. U tom periodu posebno se istakao episkop Nikolaj Velimirović, koji je održavao bliske veze sa anglikanskim crkvenim krugovima u Engleskoj. Njegovi kontakti sa tadašnjim biskupom Londona kao i sa drugim uglednim anglikanskim velikodostojnicima, doprineli su stvaranju dubokog međusobnog poštovanja između Srpske pravoslavne crkve i anglikanaca.
Nakon velikih stradanja srpskog naroda u Prvom svetskom ratu, Crkva Engleske i brojni anglikanski humanitarni krugovi pružali su značajnu pomoć Srbiji i srpskim izbeglicama. Kao znak zahvalnosti i dobrih odnosa, Srpska pravoslavna crkva tokom određenih perioda ustupa patrijaršijsku kapelu Crkvi Engleske za bogosluženja prilikom velikih praznika.
Danas parohija Crkve Engleske u Beogradu koja je deo Evropske dijeceze bogosluženja održava u Rimokatoličkoj crkvi Svetog Petra Apostola u Makedonskoj ulici. Anglikanska parohija poznata je pod nazivom Crkva Svete Marije, a njen sveštenik, Robin Foks, ujedno služi i kao apokrisijarijus nadbiskupa kenterberijskog za Srbiju i region.
Tokom poslednjih nekoliko decenija Crkva Engleske prošla je kroz značajne unutrašnje promene. Između ostalog je uvedeno rukopolaganje žena za sveštenike, a potom i za episkope. Danas u Crkvi Engleske postoje žene episkopi, uključujući i visoke crkvene službe. Posle odlaska Džastina Velbija za arhiepiskopa Kenterberija izabrana je i ustoličena Sara Mulali, bivša episkopica Londona.
Crkva Engleske je takođe poslednjih godina otvorila mogućnost molitvenog i pastoralnog blagoslova za istopolne parove, ali i dalje zvanično zadržava stav da je crkveni brak zajednica jednog muškarca i jedne žene. Ova pitanja izazivaju ozbiljne rasprave unutar svetskog anglikanstva i predstavljaju jedan od glavnih razloga podela između liberalnijih i tradicionalnijih anglikanskih jurisdikcija.
Reformisana episkopalna crkva
Reformisana episkopalna crkva zvanično deluje u Beogradu od 2011. godine, iako počeci ove anglikanske zajednice u Srbiji sežu u 2007. godinu. Njeno službeno priznanje od strane Reformisane episkopalne crkve u Americi (Reformed Episcopal Church – REC) usledilo je 2011. godine, čime je zajednica dobila svoje mesto unutar tradicionalnog anglikanskog crkvenog ustrojstva.
Reformisana episkopalna crkva u Americi deo je Anglikanske crkve Severne Amerike (Anglican Church in North America – ACNA), koja okuplja tradicionalne anglikanske crkve u Severnoj Americi. ACNA je povezana sa globalnim pokretom GAFCON, koji okuplja anglikanske provincije, dijeceze i crkvene zajednice posvećene očuvanju biblijskog autoriteta, istorijske hrišćanske vere i tradicionalnog anglikanskog identiteta.
Teološko i crkveno opredeljenje
Za razliku od liberalnijih teoloških pravaca unutar Crkve Engleske i pojedinih drugih anglikanskih provincija, Reformisana episkopalna crkva zastupa tradicionalne teološke i moralne stavove. Njeno učenje utemeljeno je na Svetom pismu, istorijskim hrišćanskim veroispovedanjima, reformacijskom nasleđu anglikanizma i tradicionalnom razumevanju crkvene službe i sakramenata.
Reformisana episkopalna crkva ne rukopolaže žene ni za jednu od tri službe istorijskog crkvenog reda — đakonsku, prezvitersku i episkopsku. Takođe, brak razume kao doživotnu zajednicu jednog muškarca i jedne žene, dok istopolnim zajednicama ne daje crkveni blagoslov, smatrajući da takva praksa nije u skladu sa biblijskim učenjem i istorijskim hrišćanskim razumevanjem braka i seksualnosti.
Unutar šireg GAFCON pokreta postoje određene razlike među pojedinim anglikanskim provincijama i jurisdikcijama, posebno u pogledu rukopolaganja žena. Neke crkve dopuštaju rukopolaganje žena u đakonsku ili prezvitersku službu, dok druge, među kojima je i Reformisana episkopalna crkva, zadržavaju isključivo muško sveštenstvo u sva tri reda. Uprkos tim razlikama, zajedničko opredeljenje crkava okupljenih oko GAFCON-a jeste očuvanje autoriteta Svetog pisma, istorijske anglikanske vere i tradicionalnog hrišćanskog moralnog učenja.
Reformisana episkopalna panonsko-podunavska dijeceza
Reformisana episkopalna crkva u Srbiji pripada Reformisanoj episkopalnoj panonsko-podunavskoj dijecezi (eparhiji), koja trenutno obuhvata crkvene zajednice u Srbiji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Na taj način, njeno delovanje u Srbiji nije izdvojena lokalna inicijativa, već deo šire regionalne crkvene strukture koja neguje tradicionalno anglikansko bogosluženje, reformacijsku teologiju i episkopalno crkveno uređenje.
Panonsko-podunavska dijeceza povezana je sa Reformisanom episkopalnom crkvom u Americi, a preko nje i sa Anglikanskom crkvom Severne Amerike. Ova povezanost omogućava crkvenim zajednicama u Hrvatskoj, Srbiji i Bosni i Hercegovini da razvijaju odnose sa tradicionalnim anglikanskim crkvama i jurisdikcijama širom sveta.
Dijeceza je trenutno u procesu pristupanja Anglikanskoj mreži Evrope (Anglican Network in Europe – ANiE), crkvenoj strukturi koja okuplja tradicionalne anglikanske zajednice u Evropi. ANiE je povezana sa globalnim anglikanskim pokretom GAFCON i predstavlja jednu od važnih struktura kroz koje se razvija prisustvo tradicionalnog anglikanizma na evropskom kontinentu.
Povezanost sa GAFCON-om i anglikanskim crkvama Globalnog juga
Reformisana episkopalna crkva u Srbiji, preko svojih crkvenih veza sa Reformisanom episkopalnom crkvom u Americi i Anglikanskom crkvom Severne Amerike, povezana je i sa Zajedništvom anglikanskih crkava Globalnog juga (Global South Fellowship of Anglican Churches – GSFA).
Anglikanska crkva Severne Amerike (ACNA) ima status punopravne članice ovog zajedništva, koje okuplja anglikanske provincije i crkve posvećene očuvanju istorijske anglikanske vere, autoriteta Svetog pisma i tradicionalnog hrišćanskog učenja.
Istovremeno, Anglikanska mreža Evrope (ANiE), kojoj Panonsko-podunavska dijeceza pristupa, ima status pridružene članice Zajedništva anglikanskih crkava Globalnog juga.
Na taj način, Reformisana episkopalna crkva u Srbiji ostvaruje povezanost sa širim tradicionalnim anglikanskim svetom kroz dve važne crkvene veze: preko Reformisane episkopalne crkve u Americi i Anglikanske crkve Severne Amerike, kao i kroz proces pristupanja Anglikanskoj mreži Evrope.
Ove veze posebno su značajne u kontekstu savremenih promena unutar svetskog anglikanizma, u kojem GAFCON i GSFA imaju sve važniju ulogu u povezivanju tradicionalnih anglikanskih provincija i jurisdikcija. Iako je anglikanska zajednica u Srbiji brojčano mala, ona je na ovaj način povezana sa širokom međunarodnom porodicom anglikanskih crkava u Evropi, Severnoj Americi, Africi, Aziji i drugim delovima sveta, odnosno sa više od 80 % anglikanaca u svetu.
Ekumenski odnosi i bogoslužbeni život u Beogradu
Od početka svog delovanja u Beogradu, Reformisana episkopalna crkva razvijala je dobre ekumenske odnose sa Srpskom pravoslavnom crkvom, Rimokatoličkom crkvom, kao i sa drugim tradicionalnim protestantskim i evanđeoskim crkvama.
U svom delovanju nastoji da svedoči anglikansku tradiciju kao deo šire hrišćanske baštine, negujući međusobno poštovanje, dijalog i saradnju među hrišćanima različitih konfesija. Posebnu pažnju posvećuje očuvanju istorijskog hrišćanskog identiteta, liturgijskog života i zajedničkog hrišćanskog svedočenja u savremenom društvu.
Zahvaljujući dobroj volji i ekumenskoj otvorenosti Beogradske nadbiskupije Rimokatoličke crkve, zajednica je tokom godina koristila više rimokatoličkih bogoslužbenih prostora. Bogosluženja su najpre održavana u kapeli Karitasa u Višegradskoj ulici, zatim u Crkvi Svetog Ante na Karaburmi, dok se poslednjih godina redovno održavaju u crkvi Krista Kralja u Krunskoj ulici u Beogradu.
Ova saradnja predstavlja značajan primer praktičnog ekumenizma, u kojem crkve različitih tradicija, uz očuvanje sopstvenog identiteta i teoloških posebnosti, pokazuju međusobno hrišćansko poštovanje, solidarnost i spremnost na saradnju.
Reformisana episkopalna crkva u Srbiji tako nastoji da bude prepoznatljiv predstavnik tradicionalnog anglikanskog hrišćanstva, čuvajući svoju reformacijsku i liturgijsku baštinu, razvijajući ekumenske odnose i učestvujući u životu šire međunarodne anglikanske zajednice.
Crkva je službeno registrovana u Srbiji, a uz nju deluje i Anglikanski teološki institut.
Odnosi između dve anglikanske zajednice
Iako pripadaju različitim međunarodnim strukturama — Anglikanskoj zajednici i Globalnoj anglikanskoj zajednici — dve anglikanske jurisdikcije u Srbiji međusobno se uvažavaju.
Važno je napomenuti da je Crkva Engleske 2017. godine priznala validnost svešteničkih rukopoloženja u Anglikanskoj crkvi Severne Amerike, kojoj pripada i Reformisana episkopalna crkva. Iako između ovih zajednica postoje ozbiljna neslaganja po pojedinim teološkim i moralnim pitanjima, time je potvrđeno da se međusobno ne smatraju „necrkvenim“ zajednicama.
Pojedinci koji se predstavljaju kao “anglikanski sveštenici” a koji nisu deo anglikanskih zajednica
U Srbiji deluju i pojedinci koji se predstavljaju kao „anglikanski episkopi“, „arhiepiskopi“ ili „anglikanski sveštenici“, iako crkvene zajednice koje tvrde da predstavljaju nisu u zajedništvu ni sa jednom od priznatih anglikanskih provincija unutar Anglikanske zajednice (Anglican Communion), niti sa crkvama okupljenim oko Globalne anglikanske zajednice (GAFCON). Zbog toga je važno razlikovati pripadnost istorijskom anglikanstvu od samostalnog korišćenja anglikanskog imena, liturgije ili episkopskih titula.
Međutim, treba naglasiti da postoje i istorijske anglikanske crkve koje nisu povezane ni sa Kenterberijem ni sa GAFCON-om, a ipak pripadaju tradicionalnom anglikanskom nasleđu. Reč je prvenstveno o crkvama poznatim kao Continuing Anglican Churches (crkve kontinuiranog anglikanstva).
Savremeni Continuing anglikanski pokret nastao je 1977. godine u Sjedinjenim Američkim Državama, nakon Kongresa u Sent Luisu (Congress of St. Louis), održanog od 14. do 16. septembra. Povod za njegovo nastajanje bile su teološke, liturgijske i moralne promene u Episkopalnoj crkvi SAD i Anglikanskoj crkvi Kanade, naročito uvođenje rukopolaganja žena u svešteničku službu, kao i zabrinutost zbog udaljavanja od tradicionalnog anglikanskog učenja.
Na ovom kongresu usvojena je Izjava iz Sent Luisa (Affirmation of St. Louis), koja je postala temeljni dokument Continuing anglikanskog pokreta. Njome je izražena odlučnost da se očuvaju istorijska hrišćanska vera, apostolski crkveni red, tradicionalno bogosluženje i evanđeosko svedočenje anglikanske tradicije.
Iz ovog pokreta nastale su različite crkvene jurisdikcije, među kojima su Anglikanska katolička crkva (Anglican Catholic Church – ACC), Anglikanska provincija Hrista Kralja (Anglican Province of Christ the King – APCK) i Ujedinjena episkopalna crkva Severne Amerike (United Episcopal Church of North America – UECNA). Pokretu se u širem smislu pridružuju i druge tradicionalne anglikanske crkve koje nisu deo Anglikanske zajednice povezane sa Kenterberijem.
Iako među Continuing anglikanskim crkvama postoje određene teološke i liturgijske razlike, posebno između anglo-katoličkih i reformisanih odnosno evanđeoskih anglikanskih tradicija, njihov zajednički istorijski identitet temelji se na očuvanju tradicionalne hrišćanske vere i morala. To uključuje tradicionalno razumevanje braka kao zajednice jednog muškarca i jedne žene, kao i odbacivanje savremenih teoloških promena koje, prema njihovom razumevanju, odstupaju od Svetog pisma i istorijskog crkvenog učenja.
Zbog toga se crkvene zajednice koje sebe predstavljaju kao progresivne ili inkluzivne, a čiji episkopi i sveštenici blagosiljaju ili sklapaju istopolne brakove, ne mogu samo na osnovu sopstvenog predstavljanja smatrati delom istorijskog Continuing anglikanskog pokreta nastalog 1977. godine. Takva praksa suprotna je tradicionalnom moralnom učenju koje je ovaj pokret nastojao da očuva, kao i njegovim temeljnim dokumentima.
U tom smislu, korišćenje naziva „anglikanski“, „episkopalni“ ili „Continuing Anglican“, kao ni samostalno preuzimanje episkopskih i arhiepiskopskih titula, nije dovoljno da bi se dokazala kanonska pripadnost nekoj istorijskoj anglikanskoj crkvi.
Zato je i u Srbiji važno jasno razlikovati crkvene zajednice koje imaju dokumentovani episkopski kontinuitet i priznate odnose sa istorijskim anglikanskim jurisdikcijama od nezavisnih verskih organizacija koje se predstavljaju kao anglikanske, ali čiji crkveni status, episkopsko nasleđe i međunarodno priznanje nisu potvrđeni. Time se ne dovodi u pitanje njihovo pravo na versko organizovanje i delovanje, već se ukazuje na razliku između slobode verskog samoidentifikovanja i stvarne crkvene pripadnosti istorijskom anglikanstvu.
Zaključak
Reformisana episkopalna crkva nastoji da spoji vernost drevnoj crkvenoj tradiciji sa nasleđem protestantske reformacije. Ona čuva klasičnu anglikansku liturgijsku tradiciju zasnovanu na Knjizi zajedničkih molitava (Book of Common Prayer), na 39 članova vere, kao i episkopalno crkveno uređenje i apostolsko prejemstvo, koje dele sve istorijske anglikanske crkve. Posebnu važnost pridaje svetim tajnama, poštovanju svetih otaca i kontinuitetu sa istorijskom Crkvom prvih vekova. Istovremeno, u svom bogoslovlju Reformisana episkopalna crkva jasno baštini nasleđe reformacije, naglašavajući autoritet Svetog pisma, spasenje po blagodati kroz veru i klasično reformisano razumevanje hrišćanske vere. Uprkos svom tradicionalnom identitetu, crkva je otvorena za sve ljude koji žele da upoznaju anglikansku duhovnost, liturgiju i teologiju.
Svi koji žele da se bliže upoznaju sa učenjem i tradicijom Reformisane episkopalne crkve mogu se javiti putem elektronske pošte na recsrbija@gmail.com ili posetiti zvaničnu internet stranicu episkopalnacrkva.com.
Na kraju, treba naglasiti da danas većina aktivnih anglikanaca u svetu pripada upravo tradicionalnijim provincijama okupljenim oko Globalne anglikanske zajednice (GAFCON). U toj zajednici nalaze se neke od najmnogoljudnijih anglikanskih crkava sveta, naročito u Africi, Aziji i Južnoj Americi, a u punom zajedništvu sa njima nalazi se i Reformisana episkopalna crkva.
Vidi i ovo: Pravoslavne crkve i anglikanska rukopoloženja
Англикански архиепископ Мунир Анис у посети Београду: сусрети, молитва и хришћанско заједништво
